Làng gốm Bát Tràng

Hãy hình dung bạn bước vào đúng câu ca dao có lẽ đã nghe từ lâu — “Ước gì anh lấy được nàng / Để anh mua gạch Bát Tràng về xây” — và thấy viên gạch ấy vẫn còn đó, trong những bức tường của một làng bên kia sông Hồng, không xa trung tâm Hà Nội. Bát Tràng là một làng gốm vẫn đang sản xuất, nơi mỗi hộ gia đình là một đơn vị làm gốm riêng. Ngõ xóm cổ quanh co giữa hai bức tường cao, hẹp đến mức gặp xe máy phải nép vào tường. Gạch ở đây nung già, nên tường rất ít rêu.

Gạch Bát Tràng: từ câu ca dao đến một làng vẫn đang làm gốm

Tương truyền nơi này xưa gọi là Bạch Thổ Phường — “phường đất trắng”. Sử cũ đã nhắc tên xã Bát từ thế kỷ XIV, và đến thế kỷ XV Bát Tràng đã là làng gốm nổi tiếng: Dư địa chí của Nguyễn Trãi ghi làng phải cung ứng 70 bộ bát đĩa trong đồ cống nạp nhà Minh. Gốm Bát Tràng thế kỷ XV–XVI đã được tìm thấy tận châu Âu, Trung Đông, Nhật Bản, Indonesia, Philippines. Đình làng, làm lại năm 1720, có sân rộng lát chính gạch Bát Tràng, và hai cửa bên gắn hai cụm chữ như tóm cả nghề: “Thổ thành kim” — đất thành vàng, “Nê tác bảo” — bùn làm ra của báu.

Bạn có bao giờ tự hỏi viên gạch trong câu ca dao từ đâu mà ra? Người làng kể rằng ban đầu nó là lớp vỏ bao xếp quanh đồ gốm trong lò, nung đi nung lại nên đanh chắc, rồi mới được đem lát nền, xây nhà. Nay làng nung bằng lò ga, lò điện; lò đốt củi đã thuộc về quá khứ. Nhưng quá khứ để lại dấu: trên tường ngõ còn những vệt đen của “bánh than” ngày trước được đập lên tường phơi khô — than đã bóc đi, vệt đen thì ở lại. Ở xóm 3 là lò bầu cuối cùng còn lại, tên “Lò sông Hồng B”, năm bầu vòm úp nối nhau như những mảnh vỏ sò, đã thôi nung và được giữ lại cho người đến xem.

Vậy di sản ở đây còn nghĩa gì hôm nay? Nghề gốm là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia từ năm 2019; hội làng được công nhận di sản quốc gia cuối năm 2024; tri thức nấu cỗ cũng là di sản quốc gia năm 2025. Năm 2025, làng đón nhận danh hiệu Làng nghề thủ công thế giới về gốm của Hội đồng Thủ công Thế giới. Ở thôn 5, Trung tâm Gốm Bát Tràng dựng bảy khối xoáy ốc gợi bàn xoay gốm, bên trong gợi lại lò bầu — công trình của nhóm kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào, giải Vàng Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia 2022–2023. Chính ông cùng đồng sự, năm 1994, từng làm một đồ án bảo tồn Bát Tràng mang tên “Trả lại cho đất những gì của đất”. Còn chiếc long đình gốm Bát Tràng thế kỷ XVII, bảo vật quốc gia, thì không ở làng mà nằm ở Bảo tàng Hà Nội. Thứ ở lại làng là một nghề vẫn đang làm.

Dòng thời gian

1. 1720làm lại năm 1720
2. 2024hội làng được công nhận di sản quốc gia cuối năm 2024
3. 2025tri thức nấu cỗ cũng là di sản quốc gia năm 2025

Đủ để quyết định đi hay không

Nơi này là gì

Làng gốm đang sản xuất, mỗi hộ là một đơn vị làm gốm

Ở đâu

Xã Bát Tràng, Hà Nội — bên kia sông Hồng, không xa trung tâm

Dấu vết thành văn

Sử cũ nhắc tên xã Bát từ thế kỷ XIV

Di sản quốc gia

Nghề gốm (2019) · hội làng (2024) · tri thức nấu cỗ (2025)

Đáng xem nhất

Ngõ xóm cổ, đình Bát Tràng, lò bầu cuối cùng ở xóm 3, Trung tâm Gốm Bát Tràng

Phí

Dạo làng và chợ gốm tự do; vài điểm trong làng bán vé