Chùa Hương

Hãy hình dung bước ra khỏi bài hát “Em đi chùa Hương” mà có thể bạn đã từng nghe, rồi ngồi lên một con đò thật rời bến Đục, ngược suối Yến giữa những ngọn núi đá mang tên Con Voi, Mâm Xôi, Con Gà. Bài hát ấy phổ từ bài thơ “Chùa Hương” của Nguyễn Nhược Pháp. Trước đó, Chu Mạnh Trinh đã viết bài hát nói “Hương Sơn phong cảnh ca”, nay có trong sách Ngữ văn lớp 10. Còn Tản Đà, mùa xuân năm 1922 túng thiếu không đi hội được, thì ngồi viết bài “Rau sắng chùa Hương” về một thứ rau của vùng này.

Chùa Hương: phần cũ nằm trong đá, phần sống vẫn xuống đò

“Chùa Hương” là tên dân gian của quần thể Hương Sơn ở xã Hương Sơn, Hà Nội: gần hai mươi đền, chùa, hang động trong một vùng núi đá, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2017. Bạn có tò mò một nơi đã đi vào văn chương nhiều như thế thì ngoài đời còn giữ được gì không? Câu trả lời có hai nửa. Chùa Thiên Trù, còn gọi là chùa Ngoài, là nơi đường truyền thống lên bộ sau khi rời đò ở bến Trò. Nhà chùa kể rằng năm 1467 vua Lê Thánh Tông cho quân nghỉ ở thung lũng này, xem thiên văn thấy đất thuộc sao Thiên Trù nên đặt tên. Nhưng Thiên Trù bạn thấy hôm nay phần lớn là dựng lại: chùa bị quân Pháp đốt phá năm 1947 và 1948, bị ném bom năm 1950, được tái thiết từ năm 1989. Dấu xưa còn lại là vườn tháp với Bảo tháp Viên Công bằng đất nung thế kỷ XVII, và một quả chuông thời Tây Sơn đúc nổi bốn chữ “Hương Tích động chung”. Chuyện dựng lại cũng không mới: chính Chu Mạnh Trinh từng góp tay trùng tu ngôi chùa này.

Nửa kia nằm trong đá. Chùa Trong là động Hương Tích, lối xuống qua một cổng lớn rồi 120 bậc đá, tới cửa động rộng như miệng rồng. Vách đá còn bia cho thấy người ta đã thờ tự ở đây từ thế kỷ XVII, và năm chữ “Nam thiên đệ nhất động” (động đẹp nhất trời Nam) khắc năm 1770, tương truyền là bút tích chúa Trịnh Sâm. Giữa rừng nhũ đá là tượng Quan Âm bằng đá xanh thời Tây Sơn. Phật thoại kể Quán Thế Âm hoá thân làm công chúa Diệu Thiện, tu chín năm và đắc đạo trong động này, nên động mang tên Hương Tích, “dấu vết thơm tho”. Người xưa đặt tên nhũ đá bằng chữ của nhà nông: đụn gạo, nong tằm, né kén, cây vàng, cây bạc. Vài khối đã nhẵn vì bao năm khách xoa tay.

Vậy di sản này còn nghĩa gì hôm nay? Có lẽ là việc nó vẫn được dùng như một nơi thờ tự thật. Hương Sơn vẫn là một tùng lâm Phật giáo đang hoạt động, và phần lớn người trẩy hội là người đi lễ năm nào cũng về. Phật ở đây không ở một mình: các chùa có điện thờ Mẫu, đền Cửa Võng thờ Bà Chúa Thượng Ngàn, người cai quản rừng núi. Theo lời kể, ngày khai hội vốn là ngày “mở cửa rừng” đầu tháng Giêng của người dân địa phương. Và ở mùa hội 2026, vé đã được bán điện tử, soát bằng mã QR, trong khi người ta vẫn xuống đò như bao đời.

Dòng thời gian

1. 1922mùa xuân năm 1922 túng thiếu không đi hội được
2. 1950bị ném bom năm 1950
3. 1989được tái thiết từ năm 1989
4. 2017được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2017
5. 2026ở mùa hội 2026

Đủ để quyết định đi hay không

Là gì

Quần thể Hương Sơn: gần hai mươi đền, chùa, hang động; một tùng lâm Phật giáo đang hoạt động

Ở đâu

Xã Hương Sơn, Hà Nội; ghim đặt tại chùa Thiên Trù (chùa Ngoài)

Dấu xưa đáng xem

Chữ khắc “Nam thiên đệ nhất động”, tượng Quan Âm đá xanh, chuông thời Tây Sơn, Bảo tháp Viên Công

Đường tới

Đò từ bến Đục ngược suối Yến tới bến Trò; từ Thiên Trù lên động Hương Tích bằng đường núi hoặc cáp treo

Vé

Có thu phí: vé thắng cảnh và vé đò ở bến Đục; cáp treo bán vé riêng

Mùa hội

Mùa xuân, từ sau Tết tới khoảng tháng Ba âm lịch