Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Hãy hình dung một con phố ở Hà Nội mang tên một nhà nghiên cứu từng viết luận án về nhà sàn Đông Nam Á — và ngay sau hàng rào con phố ấy là mười ngôi nhà sàn dựng thật, do chính người trong buôn, trong bản ra Hà Nội dựng lấy bằng nguyên liệu, kỹ thuật và cả nghi lễ của cộng đồng mình. Không phải mô hình thu nhỏ. Nhà đủ cỡ, bước vào được. Người có tên trên biển phố là Nguyễn Văn Huyên (1905–1975), cố Bộ trưởng Giáo dục, người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án tiến sĩ văn khoa ở Sorbonne năm 1934; luận án phụ của ông mang tên "Nhập môn nghiên cứu nhà sàn ở Đông Nam Á". Chín mươi năm sau, con trai út của ông là giám đốc đầu tiên của bảo tàng nằm trên con phố ấy, và khu vườn của bảo tàng là một sưu tập nhà sàn dựng thật.

Mười ngôi nhà thật, và mái cỏ tranh phải đi tìm tận biên giới

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam lớn lên từ một phòng của Viện Dân tộc học — một nhóm nghiên cứu phình ra thành bảo tàng, chứ không phải một điểm tham quan được dựng lên cho khách. Nó được thành lập theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ năm 1995 và khánh thành cuối năm 1997, nhân hội nghị thượng đỉnh các nước nói tiếng Pháp tại Hà Nội, với sự có mặt của Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình và Tổng thống Pháp Jacques Chirac. Khuôn viên gần 4,5 ha chia làm ba khu: tòa Trống đồng do kiến trúc sư Hà Đức Lịnh, người Tày, thiết kế mô phỏng trống đồng Đông Sơn; Vườn Kiến trúc ngoài trời; và tòa Cánh diều bốn tầng dành cho những gì ở ngoài biên giới Việt Nam. Bên trong tòa Trống đồng, hơn mười lăm nghìn hiện vật không xếp theo tỉnh cũng không xếp theo thời gian, mà theo hệ ngữ, chi ngữ, tộc người — và theo địa hình, từ thấp lên cao. Cách sắp xếp ấy tự nó đã là một quan niệm.

Nhưng phần khiến người ta nhớ lâu nhất nằm ngoài trời, giữa lối mòn cỏ cây và một dòng suối nhân tạo chảy quanh năm về hồ thủy đình. Nhà dài Ê Đê ở đây dài 42,5 mét, dựng lại theo ngôi nhà một gia đình làm năm 1967 ở buôn Ky, cầu thang đầu nhà tạc từ một khối gỗ độc mộc. Chiều dài ấy không phải để phô: nhà dài là chỗ ở của một đại gia đình mẫu hệ, gia đình càng đông thì nhà càng dài — xưa từng có những ngôi nhà trên dưới 200 mét, và đến thập niên 1970 vẫn còn nhiều nhà 50–60 mét. Cạnh đó, nhà rông Ba-na cao gần 19 mét do bốn mươi người dân làng Kon Rbàng ở Kon Tum ra dựng năm 2003, công cụ chính là chiếc rìu. Nhà trình tường Hà Nhì có tường đất sét lẫn sỏi đá dày khoảng 45 phân, hai mươi người làm trong năm mươi sáu ngày. Nhà Hmông làm toàn gỗ pơmu, và ban ngày người trong nhà có thể lấy que gạt lệch một tấm ván trên mái để thả thêm một vệt sáng xuống đúng chỗ ngồi dệt vải. Còn ngôi nhà người Việt của bà Cố Hợi ở Thọ Xuân, Thanh Hoá dựng năm 1906 thì cố ý thấp — tục xưa cấm nhà cao hơn đình, và xứ ấy hay bão.

Bạn có tò mò một mái nhà cần bao nhiêu cỏ tranh, và chuyện gì xảy ra khi thứ cỏ ấy không còn mọc đủ ở nơi ngôi nhà sinh ra? Năm 2023, khi sửa mái nhà dài, chính Tây Nguyên đã không còn đủ cỏ tranh cho ngôi nhà của mình; bảo tàng phải đặt mua cỏ tranh tận Sơn La, giáp biên giới Việt–Lào, riêng phần mái tốn chừng hai mươi tấn. Mười ba người thợ Ê Đê từ chính buôn Ky ra Hà Nội làm gần hai tháng — không thuê thợ xây thông thường, vì nguyên tắc nghề của nơi này là để chủ thể văn hoá tự làm lấy nhà của họ. Đó cũng là tinh thần của trưng bày về cuộc sống Hà Nội thời bao cấp mở năm 2006, dựng từ tem phiếu, xe đạp cũ, bếp dầu và lời kể của chính người dân, rồi lan ra ngoài bảo tàng thành cả một cơn sốt hoài niệm ở các quán cà phê. Và hôm nay nơi đây vẫn là một cơ quan nghiên cứu đang làm việc: cán bộ vẫn đều đặn viết về những hiện vật vừa được kể lại, từ sách của người Pà Thẻn đến chiếc trống tang sành thiêng của người Dao Họ. Một xã hội giữ được bao nhiêu phần của chính mình, khi thứ vật liệu làm nên nó không còn mọc ở chỗ cũ? Câu trả lời không nằm trong tủ kính — nó nằm trên mái nhà bạn đứng bên dưới, cách mặt phố vài bước chân.

Đủ để quyết định đi hay không

Nơi này là gì

Bảo tàng dân tộc học kiêm cơ quan nghiên cứu, trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Có từ bao giờ

Thành lập 1995, khánh thành 1997; Vườn Kiến trúc dựng dần từ 1998 đến 2006

Ba khu

Tòa Trống đồng (trưng bày trong nhà) · Vườn Kiến trúc (ngoài trời, khoảng 2 ha) · Tòa Cánh diều (Đông Nam Á và thế giới)

Đáng xem nhất

Mười công trình dân gian của mười dân tộc, do chính người của cộng đồng đó dựng và sửa

Chú giải

Việt – Anh – Pháp; có hướng dẫn viên tiếng Việt và tiếng Anh

Ở đâu

Nguyễn Văn Huyên, Nghĩa Đô, Hà Nội