Nhà tù Hỏa Lò

Cánh cổng ấy ở phố Hỏa Lò, và dòng chữ tiếng Pháp trên đó nghĩa là "Nhà tù Trung ương". Còn "Hà Nội Hilton" chưa bao giờ là khách sạn. Đó là biệt danh mỉa mai mà các phi công Mỹ bị giam ở đây từ 1964 đến 1973 đặt cho nhà tù. Phi công Bob Shumaker nhận mình là người đầu tiên viết ra cái tên ấy, năm 1965. Về sau nó thành tên một bộ phim Hollywood năm 1987.

Hỏa Lò: phần nhà tù được giữ lại để nhớ

Người dân thì gọi nơi này bằng một cái tên cũ hơn. Đất này từng là làng Phụ Khánh, chuyên làm siêu, ấm, bếp lò bằng đất nung; lò nung đỏ lửa ngày đêm nên làng có tên Nôm là làng Hỏa Lò. Thực dân Pháp xây nhà tù từ năm 1896, dời cả làng đi, và người dân gọi nhà tù theo tên làng thay cho tên chính thức. Nhà tù chưa xây xong đã phải nhận người từ năm 1899, có lúc giam gần 2.000 người. Sau năm 1954 nơi này thành trại tạm giam của Hà Nội, và làm việc ấy tới tận năm 1993. Hôm nay nó không còn giam ai: di tích đang mở cửa đón khách ban ngày, có bán vé, có thuyết minh tự động và thuyết minh viên nói tiếng Việt, tiếng Anh.

Năm 1993, khoảng bốn phần năm khu đất được chuyển đổi để xây Tháp Hà Nội, một toà căn hộ dịch vụ và một toà văn phòng. Khoảng một phần năm ở phía đông nam, giáp phố Hỏa Lò, được giữ lại và tu bổ thành di tích, rồi được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1997. Thứ bạn đi qua hôm nay vì thế là phần ký ức được chọn giữ lại: trại giam nam, khu ngục tối mà di tích gọi là "địa ngục của địa ngục", phòng giam phụ nữ có con nhỏ, bốn gian xà lim tử hình, hai cửa cống ngầm của hai cuộc vượt ngục. Và một vật rất nhỏ: cây bút tù chính trị tự làm, quản là cành bàng khô, ngòi là nụ hoa ăng-ti-gôn, mực là thuốc xanh methylen xin ở trạm xá. Bạn có tò mò người ta học gì, và học bằng gì, ở một nơi cấm cả bát đũa? Từ khoảng cuối 1931 đầu 1932, tù cộng sản lập chi bộ, ra báo viết tay "Lao tù đỏ", chia nhau học thành lớp nhỏ ngay trong phòng giam. Di tích gọi đó là biến nhà tù thành trường học.

Di tích tự nói về mình là chứng tích về sự hy sinh, đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước, cách mạng, và là bản án tố cáo chế độ nhà tù thực dân Pháp. Nó vẫn làm việc của một nơi tưởng niệm: trước Đài Tưởng niệm bằng đá đen và đỏ, khắc tám chữ vàng "Kiên trung bất khuất - vinh quang đời đời", các trường học, cơ quan đến dâng hương, báo công, kết nạp Đảng viên, Đoàn viên. Nhưng ký ức ở đây không chỉ có một giọng. Về những năm giam phi công Mỹ, trong số họ có John McCain và Douglas "Pete" Peterson, người sau này là Đại sứ Mỹ đầu tiên tại Việt Nam, phòng trưng bày của di tích nói họ được tạo điều kiện sinh hoạt tốt nhất, còn lời kể của các cựu tù binh Mỹ mô tả ngược đãi. Nhà tù cũng từng có những đêm mở cửa với chương trình "Đêm thiêng liêng", khách nhập vai tù chính trị đi qua phòng giam, xà lim, cống ngầm. Khoảng bốn phần năm nhà tù cũ đã thành những toà nhà. Phần còn lại, bạn sẽ đến để nghe nó kể gì?

Dòng thời gian

1. 1896Thực dân Pháp xây nhà tù từ năm 1896
2. 1899Nhà tù chưa xây xong đã phải nhận người từ năm 1899
3. 1954Sau năm 1954 nơi này thành trại tạm giam của Hà Nội
4. 1987Về sau nó thành tên một bộ phim Hollywood năm 1987
5. 1993làm việc ấy tới tận năm 1993
6. 1997xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1997

Đủ để quyết định đi hay không

Nơi này là gì

Nhà tù thực dân Pháp xây từ năm 1896; xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1997

Tên khác

Maison Centrale (Nhà tù Trung ương); "Hà Nội Hilton", biệt danh tù binh Mỹ đặt, không phải khách sạn

Còn lại

Khoảng một phần năm nhà tù cũ, phía đông nam; phần kia nay là Tháp Hà Nội

Đáng xem nhất

Cây bút cành bàng, khu ngục tối, xà lim tử hình, hai cửa cống ngầm, phòng ghi danh 1.651 chiến sĩ

Tham quan

Đang mở ban ngày, có bán vé; thuyết minh tiếng Việt và tiếng Anh (xác minh 11/09/2026)

Địa chỉ

Số 1 phố Hỏa Lò, phường Cửa Nam, Hà Nội