Địa đạo Bến Dược

Nhà thơ ấy là Viễn Phương. Ông không viết về Củ Chi từ xa. Ra tù năm 1962, ông vào chiến trường Củ Chi để tiếp tục chiến đấu và làm thơ, và có riêng một tập truyện và ký tên 'Quê hương địa đạo' (1981). Bài văn 'Đời đời ghi nhớ' của ông, được chọn qua một cuộc thi, nay khắc trên tấm bia đẽo từ một khối đá lấy ở Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), đặt trong nhà văn bia của Đền Bến Dược. Ngôi đền và khu hầm cùng nằm trong một khu di tích đang đón khách, có bán vé.

Địa đạo Bến Dược: nơi người ta vẫn đến tìm một cái tên

Bến Dược là một trong hai điểm bảo tồn của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, từng là căn cứ của Khu ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Địa đạo Củ Chi có từ thời kháng chiến chống Pháp, ban đầu chỉ là những đoạn ngắn để giấu tài liệu và trú ém cán bộ. Hầm bí mật một miệng thì dễ bị vây, nên người ta kéo dài nó thành đường hầm nhiều cửa. Về sau toàn hệ thống Củ Chi có hơn 200 km đường hầm, có đoạn hai, ba tầng, có đoạn hẹp gọi là 'eo' phải lách người mới qua. Tất cả được đào chỉ bằng lưỡi cuốc và ki tre. Đất đào lên được đổ xuống hố bom ngập nước, đắp thành ụ mối, hoặc rải ra ruộng rồi trồng hoa màu lên trên. Tháng 1/1967, quân Mỹ mở cuộc càn Cedar Falls, tức 'Bóc vỏ trái đất', với khoảng 30.000 quân trong 19 ngày, và một trong các mục tiêu là chính căn cứ này. Hồ sơ di tích ghi: từ 1954 đến 1975, khoảng 500.000 tấn bom đạn trút xuống Củ Chi, trung bình mỗi người dân hứng khoảng 1,5 tấn.

Bạn có tò mò làm sao một miệng hầm ngày nào cũng có rất nhiều người lên xuống mà vẫn kín, kín đến mức một cọng cỏ gãy cũng phải sửa lại? Ở khu hầm, khách không đi tự do. Sau phần phim tư liệu ở hội trường, hướng dẫn viên dẫn đoàn đi và thuyết minh từng điểm: hầm ở và làm việc của lãnh đạo Khu ủy và Bộ Tư lệnh, hầm quân y, hầm giải phẫu, hầm chữ A chống sụp khi bom pháo nổ gần, giếng nước, công binh xưởng, và bếp Hoàng Cầm giấu khói trong lòng đất. Người thuyết minh mặc trang phục du kích, tái hiện cách chui hầm và ngụy trang. Khách được ăn thử khoai mì chấm muối đậu, món ăn của du kích năm xưa. Ở Đền Bến Dược, hơn 45.000 tên liệt sĩ và Mẹ Việt Nam anh hùng được khắc trên vách bia giật cấp tám tầng so le, đèn âm giấu trong khe rọi từ dưới lên để người đứng dưới vẫn đọc được. Phía sau đền, tượng đài 'Hồn thiêng đất nước' của nhà điêu khắc Phan Thị Gia Hương hướng ra sông Sài Gòn: nhìn gần là một giọt nước mắt đang rơi, lùi ra xa thì thành một ngọn bút.

Vậy di sản này còn ý nghĩa gì hôm nay? Nó vẫn đang làm việc của nó. Vẫn có người đến tìm tên người thân trên bia, và Ban Quản lý đền cung cấp thông tin tên liệt sĩ. Đền vẫn nhận làm lễ mặc niệm và dâng hương cho các đoàn, miễn phí. Vào một số đêm trăng, khu di tích mở đợt tham quan đêm 'Trăng Chiến Khu', tái hiện cảnh đào địa đạo, đan lát, giã gạo, hò đối đáp dưới trăng. Năm 2025, phim 'Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối' của Bùi Thạc Chuyên đưa địa đạo Củ Chi ra rạp. Nhân vật Tư Đạp trong phim lấy hình mẫu từ Anh hùng Lực lượng vũ trang Tô Văn Đực, người góp phần chế tạo 'mìn gạt'. Đạo diễn tóm cuộc kháng chiến ở Củ Chi bằng một câu: một cuộc chiến trong lòng đất. Nhưng chính đoàn phim cũng không thể quay trong địa đạo thật. Muốn biết lòng đất ấy tối và chật thế nào, bạn phải tự mình đến. Và khi đứng trước tấm bia của Viễn Phương, bạn sẽ đọc nó như một bài văn khắc đá, hay như lời của một người từng ở chính chiến trường này?

Đủ để quyết định đi hay không

Nơi này là gì

Căn cứ của Khu ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định, một trong hai điểm bảo tồn của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi

Địa chỉ

Ấp Phú Hiệp, xã An Nhơn Tây, TP. Hồ Chí Minh

Xếp hạng

Di tích lịch sử văn hóa quốc gia (1979); thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Địa đạo Củ Chi (xếp hạng cuối năm 2015)

Hôm nay

Đang đón khách, có bán vé; trong khu hầm đi theo đoàn có hướng dẫn viên

Đáng xem nhất

Khu hầm của căn cứ, bếp Hoàng Cầm, vách hơn 45.000 tên trong Đền Bến Dược, tượng đài 'Hồn thiêng đất nước'