Ngũ Hành Sơn

Hãy hình dung một vùng cát ven biển bằng phẳng, rồi đột ngột sáu khối núi đá mọc thẳng lên khỏi mặt cát, không dính vào dãy núi nào. Chúng từng là những hòn đảo giữa biển, chỉ nối vào đất liền khi phù sa sông Thu Bồn bồi đồng bằng ra tới nơi. Nếu bạn từng thấy một pho tượng Phật, một con sư tử hay con voi tạc bằng đá trắng vân đen bày trước hiên nhà ai đó, rất có thể nó được đục dưới chân những ngọn núi này. Dân gian gọi đây là hòn Non Nước: "Ai về Non Nước thì về / Trước sông sau biển, núi kề một bên".

Ngọn núi được đọc lại sau bốn thế kỷ

Tên Ngũ Hành Sơn là do vua Minh Mạng đặt, áp thuyết ngũ hành lên phương vị từng ngọn: Kim, Mộc, Thủy, Thổ và Hỏa — riêng Hỏa Sơn tách làm Dương và Âm, nên năm tên mà sáu ngọn. Trước đó núi mang những tên khác: Ngũ Uẩn Sơn, Phổ Đà Sơn, Bạch Hoa Ngũ Chỉ. Thủy Sơn là ngọn lớn nhất, cao 106 mét, và là ngọn mở cho khách leo. Hai lối bậc đá dẫn lên, 156 bậc ở cổng phía Tây tới chùa Tam Thai và 108 bậc ở cổng phía Đông tới chùa Linh Ứng, là hai đầu của cùng một vòng đi bộ. Năm 1825, vua Minh Mạng ban cho cả hai chùa danh hiệu quốc tự.

Bạn có tò mò gần bốn trăm năm trước người ta viết gì lên vách đá không? Ở đây có 78 văn bản chữ Hán và chữ Nôm khắc thẳng vào vách và trong hang động — gọi là ma nhai — do vua quan triều Nguyễn, các thiền sư và người có chữ để lại, trải từ nửa đầu thế kỷ XVII đến thế kỷ XX. Tấm sớm nhất khắc năm 1631. Tấm nổi tiếng nhất khắc năm 1640 trong động Hoa Nghiêm, là danh sách người công đức dựng chùa, và trong danh sách ấy có cả người Nhật lẫn người Hoa. Năm 2022, hệ thống ma nhai được ghi danh Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương: những dòng chữ này ghi lại giao lưu trên tuyến hàng hải khu vực, và ghi cả vai trò của phụ nữ Việt trong hôn nhân quốc tế thế kỷ XVII. Đá khắc để cầu phúc, bốn thế kỷ sau thành tài liệu lịch sử được thế giới đọc.

Ngọn núi này liên tục được gán nghĩa mới. Trước chùa Linh Ứng và trong động Huyền Không còn bệ tượng Chăm thế kỷ IX–X; hai pho tượng nữ thần Chăm ở Huyền Không đã bị sơn áo xanh đỏ và được gọi bằng tên Việt — bà Lồi Phi, bà Ngọc Phi. Hang động ở đây đi thành cặp âm – dương: động Vân Thông là đường lên trời, sau lưng tượng Phật A Di Đà có một đường hang dẫn ngược lên đỉnh và chui ra ở lỗ thông thiên; động Âm Phủ là đường xuống địa ngục, với cầu Âm Dương bắc qua sông Vong Xuyên. Chính động Âm Phủ ấy, những năm 1968–1971, là một trạm phẫu thuật tiền phương, nằm ngay cạnh một căn cứ không quân Mỹ mang chính tên tiếng Anh của ngọn núi. Còn làng đá dưới chân núi, từ khi việc lấy đá tại núi bị cấm, phải nhập nguyên liệu từ nơi khác: làng mang tên ngọn núi mà không còn đục vào ngọn núi ấy nữa. Nếu một khối đá có thể lần lượt là đảo, là chùa, là chữ viết, là bệnh viện và là hàng hoá, thì đến lượt bạn, nó sẽ là gì?

Dòng thời gian

1. 1630Tam Thai dựng năm 1630
2. 1631sớm nhất năm 1631
3. 1640Tấm nổi tiếng nhất khắc năm 1640 trong động Hoa Nghiêm
4. 1825cùng Linh Ứng thành quốc tự năm 1825
5. 2018danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt từ 2018
6. 2022di sản tư liệu khu vực từ 2022

Đủ để quyết định đi hay không

Ở đâu

Đường Huyền Trân Công Chúa, thành phố Đà Nẵng; cách trung tâm khoảng 8–11 km về phía Đông Nam

Là gì

Quần thể sáu ngọn núi đá cẩm thạch ven biển; danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt từ 2018

Ngọn leo được

Thủy Sơn — cao 106 m, rộng gần 7 ha, ba đỉnh Thượng Thai, Trung Thai, Hạ Thai

Đáng xem nhất

78 ma nhai chữ Hán và Nôm, sớm nhất năm 1631; di sản tư liệu khu vực từ 2022

Chùa

Tam Thai dựng năm 1630, mặt bằng hình chữ Vương; cùng Linh Ứng thành quốc tự năm 1825

Dưới chân núi

Làng đá mỹ nghệ Non Nước, nghề là di sản phi vật thể quốc gia; chùa Quán Thế Âm dưới chân Kim Sơn